07 Lý Do Tại Sao
Thưởng-Phạt Dần Lỗi Thời Và Gây Hại Cho Con?
1. Thưởng-phạt có thể triệt tiêu động lực bên trong (Intrinsic Motivation)
2. Thưởng-phạt có thể làm giảm hiệu suất (Performance)
3. Có thể nghiền nát sự sáng tạo
4. Có thể lấn át hành vi tốt
5. Thưởng - phạt có thể khuyến khích gian lận, đường tắt và hành vi phi đạo đức
6. Thưởng - phạt có thể gây nghiện
Nhưng, Đây Là
Theo hiệu ứng Overjustification(thưởng dư thừa), khi hành vi vốn được thúc đẩy bởi động lực nội tại (như niềm vui khi học tập) được khen thưởng bằng các phần thưởng ngoại tại (như tiền hoặc điểm số), động lực nội tại đó có thể giảm.
Con sẽ bắt đầu làm mọi việc chỉ để nhận phần thưởng thay vì do yêu thích hoạt động đó, dẫn đến giảm sự hứng thú và sáng tạo trong học tập hoặc các hoạt động khác.
Theo hiệu ứng Yerkes-Dodson (đặt theo tên hai nhà tâm lý học vào năm 1908), một mức độ căng thẳng vừa phải có thể cải thiện hiệu suất, nhưng mức độ căng thẳng quá cao lại có tác dụng ngược lại.
Hệ thống thưởng-phạt bị lạm dụng sẽ tạo ra áp lực và lo lắng, có thể vượt quá mức độ căng thẳng tối ưu, khiến con không thể tập trung và làm việc hiệu quả, dẫn đến giảm hiệu suất.
7. Thưởng - phạt có thể nuôi dưỡng tư duy ngắn hạn
Theo lý thuyết Self-Determination (thuyết Tự Định hướng, Tự Quyết), sáng tạo và sáng kiến xuất phát từ cảm giác tự chủ và sự thỏa mãn của nhu cầu nội tại.
Khi con bị ràng buộc bởi hệ thống thưởng-phạt, chúng mất đi cảm giác tự chủ và tự do trong việc thử nghiệm ý tưởng mới, làm giảm khả năng sáng tạo và đổi mới.
Khi đã tạo thành thói quen, con làm một việc gì đó chỉ để nhận thưởng, chúng có thể không nhận ra giá trị đạo đức hoặc tầm quan trọng thực sự của hành vi đó.
Điều này làm cho con chỉ hành động vì lợi ích ngắn hạn và không phát triển được những giá trị cốt lõi, dẫn đến hành vi tốt bị lấn át bởi động cơ tìm kiếm phần thưởng.
Hiệu ứng Moral Licensing (tạm dịch "cấp phép đạo đức") cho thấy khi con cảm thấy rằng chúng đã làm điều tốt (được thưởng), chúng có thể cảm thấy thoải mái hơn khi làm điều sai (như gian lận).
Hệ thống thưởng-phạt bị lạm dụng sẽ tạo ra động lực ngoại tại, khiến trẻ có xu hướng tìm cách gian lận hoặc sử dụng đường tắt để đạt được phần thưởng mà không cần phải thực sự nỗ lực hoặc tuân theo các quy tắc đạo đức.
Hiệu ứng Variable Reward (Phần thưởng thay đổi) từ lý thuyết hành vi cho thấy rằng phần thưởng không đều đặn có thể tạo ra sự phụ thuộc và gây nghiện.
Khi một hành vi được kèm theo phần thưởng thì hành vi đó có nhiều khả năng được lặp lại trong tương lai. Tuy nhiên, nếu phần thưởng luôn giống nhau thì hành vi đó có thể trở nên ít thường xuyên hơn theo thời gian. Đây là lúc các phần thưởng thay đổi xuất hiện. Mẹ phải liên tục treo thêm các phần thưởng mới khác để tạo động lực cho con.
Con trở nên phụ thuộc vào sự xác nhận từ bên ngoài để cảm thấy hài lòng, thay vì tự cảm nhận và đánh giá giá trị của hành động của mình.
Điều này có thể dẫn đến sự phụ thuộc kéo dài và khó khăn trong việc tự quản lý hành vi và động lực khi không có sự xác nhận từ bên ngoài (khen ngợi, phần thưởng, đánh giá, lời khuyên của người khác...).
Theo hiệu ứng Immediate Gratification (Hài lòng tức thì), hệ thống thưởng-phạt khuyến khích con tập trung vào phần thưởng ngay lập tức thay vì những mục tiêu dài hạn.
Con dễ bỏ qua những giá trị và kỹ năng cần thiết cho sự phát triển bền vững, dẫn đến tư duy ngắn hạn và thiếu khả năng lập kế hoạch, kiên nhẫn và đầu tư vào quá trình phát triển dài hạn.